AARDKLOP 2017: “Nêrens, Noord-Kaap.”

Deur: Nico Scheepers
Regie en vervaardiging: Nico Scheepers
Met: Albert Pretorius, De Klerk Oelofse, Geon Nel

WAARSKUWING: INTRIGEBEDERWERS!

“Nêrens, Noord-Kaap” is die tweelingbroer van “Amper, Vrystaat.” Hierdie keer hoor die gehoor die verhaal van drie uiteenlopende broers, Frans (Nel), Ronnie (Pretorius), en Andries (Oelofse). Soos met “Amper, Vrystaat” vertel die sibbe om die beurt die gegewe aan die gehoor en daar is minimale interaksie tussen die karakters. Tog word die gehoor baie maklik ingetrek in die verhaal van drie broers wat steeds sukkel om hul ma se dood, twee en twintig jaar gelede, te verwerk.

Daar is geen dekor nie: die drie akteurs staan bloot in drie ligkolle en sit by tye op die vloer. Dit het goed gewerk. Frans, die oudste broer, is geklee in ‘n two tone hemp ingesteek in ‘n denimbroek. Hy praat in ‘n swaar Noord-Kaapse aksent en anders as sy twee broers het hy op die plaas, Nêrens, agtergebly. Wat hom verder van sy broers onderskei is dat hy donker hare en oë het en ‘n blas vel. Mens kan dus aflei dat hy na sy pa lyk. Ronnie, die middelste broer lyk verslons in ‘n gholfhemp en kortbroek en die jongste broer, Andries het ‘n moulose hemp aan, met ‘n groot rugsak op sy skouers. Die twee jonger broers is albei blond en lig van gelaat, wat die idee skep dat hulle na hul Nederlandse ma lyk.

Die drie akteurs se ensemblespel was uitstekend. Hulle het mekaar se ritme goed gekomplimenteer. Pretorius het vir meeste van die humor gesorg deur die patetiese Ronnie se grootpratery met uitstekende komiese tydsberekening weer te gee. Oelofse het empatie ontlok in Andries poging om sy ma se drome te bewaarheid, maar dit was Nel wat my in trane gehad het. Terwyl Ronnie Kaap toe getrek het en Andries die wêreld vol reis, het Frans agtergebly om na die plaas en hul pa om te sien. Nel skep van die begin af die indruk van ‘n karakter wat eerder konformeer as uitdaag en tog wen dit nie sy pa se guns nie. Nel het die onbeholpe emosionele uitbarsting van hierdie karakter – wat skynbaar sy emosies eerder wegsteek – pragtig vertolk.

“Nêrens, Noord-Kaap” is ‘n boeiende blik op die komplekse band tussen broers na die verlies van ‘n ouer.

Advertisements

AARDKLOP 2017: “Half Leeg.”

Deur: Tara Notcutt, vertaal deur Amy Jephta
Vervaariger: Tara Notcutt vir The Pink Couch
Met: Cintaine Schutte
7 Oktober 2017, 9:00
Boys High

Die fenomeen dat vroue ongemaklik met mekaar is, dat vriendskap tussen vroue dikwels gekenmerk word deur wantroue en kompetisie – so anders as die bros before hoes-stereotipe wat met manlike vriendskap geassosieer word – is iets wat pop-feminisme graag sou wou ontken. In haar artikel oor hoe hierdie onderwerp as tema neerslag vind in Maria Irene Fornes se drama Fefu and her friends (1977), voer Piper Murray (2001) aan dat dit nie vir vroue moontlik is om binne patriargie betekenisvolle bande met ander vroue te smee nie.

Dit is binne hierdie eensame konteks wat Victoria (Schutte), die hoofkarakter en verteller in “Half Leeg,” haar bevind. Dit is maklik om aanklank te vind by hierdie karakter wat nie inpas by haar portuurgroep vir wie trou en kinders kry  ‘n kompetisie is nie. Die stuk begin aan die einde van ‘n slegte aand: Victoria was by haar baas se bachelorette. Hierdie gegewe alleen voorspel ‘n aand wat op sy beste vervelig en ongemaklik gaan wees. Victoria vertel die gehoor van haar aand en haar lewe met behulp van ‘n gepaste klankbaan, danksy die fiktiewe jukebox in die kroeg waar sy haar bevind: sy klap telkens haar vingers en die musiek verander. Die klank- en beligtingseffekte was ongelukkig van tyd tot tyd met ‘n sekond of wat uit, wat hierdie effek effens gekelder het.

Die verhaal is roerend, maar ook snaaks en Schutte vertolk dit uitstekend. Haar vertolkings van die ander vroue op die bachelorette is in die kol herkenbaar en haar spel wissel deurentheid tussen ‘n gepaste sinisme en hartverskeurende optimisme.

“Half Leeg” gee ‘n eerlike blik op die binnewerkinge van die oppervlakkige vroulike vriendskappe binne ‘n patriargale bestel en die eensaamheid waartoe dit lei.

Bronne:

Fornes, Maria Irene. 1978. Fefu and her friends. New York: PAJ.

Murray, Piper. 2001. “‘They are well together. Women are not’: Productive ambivalence and female hom(m)osociality in Fefu and her friends.” Modern Drama, 44 (4): 398-415

AARDKLOP 2017: “Winterboom.”

Deur: Wessel Pretorius
Regie en stelontwerp: Marí Borstlap
Verhoogbestuurder: Lize van Rooyen
Vervaardiger: Jaco Nothnagel
Met: Cintaine Schutte, Susanne Beyers, Jaco Nothnagel
6 Oktober 2017, 16:00
Boys High

WAARSKUWING: INTRIGEBEDERWERS!

Die beskrywing van “Winterboom” in die Aardklopprogram belowe ‘n geheimsinnige intrige: Gerda (Beyers) en haar seun, Marius (Nothnagel) ontruim hul huis. Sy het haar trourok op die internet geadverteer, maar weet nie dat Ané (Schutte), die vrou wat daarna kom kyk, eintlik ‘n ander agenda het en ‘n geheim wat Gerda al vir jare hou gaan onthul nie. Die dekor sluit ‘n vleuelklavier, ‘n groot eetkamertafel, drie groot kandelaarlampe en ‘n trourok tussen bokse en polisireenglasies in: dit skep maklik die indruk van ‘n welgestelde familie wat die huis waarin hulle vir dekades gewoon het moet oppak. Byklanke stel reën buite voor en Marius (Nothnagel) sit voor die klavier en speel ‘n roerende stuk klassieke musiek. Die verwagting word dus geskep dat skokkende geheime onthul gaan word en dat daar ‘n paar kinkels in die kabel gaan wees.

Groot was my teleurstelling  dus toe die verhaallyn voorspelbaar was, die karakters dinge vir die gehoor vertel het wat hulle eerder moes wys en sekere plotgegewe nie sin gemaak het nie. Die “groot onthulling” is die uiters voorspelbare inligting dat Ané nie alleen self swanger is nie maar ook inderwaarheid Gerda se buite-egtelike dogter is wat sy laat aanneem het voordat sy getroud is. In ‘n toneel waar Marius en Ané mekaar konfronteer oor hul lot as aangenome kinders, wys albei verbysterende selfkennis en vertel dus vir die gehoor presies hoe om hul karakters te interpreteer. Die konfrontasie tussen Gerda en Ané het melodramaties geraak en Marius het nie veel empatie ontlok nie, ten spyte van sy agendabelaaide vrywaring aan die begin van die stuk dat hy nie “‘n goeie mens” is nie.

Dit maak nie sin dat Ané deur brandarm mense wat in moeilike omstandighede woon aangeneem is nie: aanneemouers gaan deur ‘n streng keuringsproses en moet kan aandui dat hulle vir ‘n kind kan sorg. Verder word Ané se biologiese pa terselftertyd beskryf as ‘n musikale genie wat ‘n musiekdosent aan die Universiteit van Stellenbosch is en as ‘n hippie-agtige karakter wat brandarm grootgeword het en dus uit ‘n laer sosiale klas as Gerda kom. Kinders uit lae sosiale klasse kry nie sommer die geleentheid om musiekopleiding van ‘n jong ouderdom af te ontvang nie, veral nie die tipe musiekopleiding wat ‘n mens van kleins af nodig het as jy musiek nagraads wil studeer nie. Die akademie is verder ook ‘n bourgeois beroep: ‘n doktorsgraad in musiek en ‘n lektoraat aan die Universiteit van Stellenbosch sou beslis ‘n statusbewuste skoonma in die 1980s kon beïndruk. Dit maak dus nie sin dat Ané se biologiese pa nie die goedkeuring van Gerda se ouers sou wegdra nie. (Die etiese implikasies van ‘n verhouding tussen ‘n dosent en student sou ‘n meer realistiese beswaar wees.)  Dit is ook nie duidelik hoe Marius so maklik en skielik na Oostenryk kan emigreer nie. Laastens lyk Schutte veel jonger as Nothnagel en haar karakter behoort ouer as syne (of minstens net so oud) te wees as Gerda ‘n baba laat aanneem het, haar man ontmoet het, getrou het en dan eers besluit het om die driejarige Marius aan te neem. Dit was ook vir my vreemd dat Gerda redes moes soek om vir Ané te oortuig om die trourok aan te pas – is dit nie die eerste ding wat ‘n mens doen wanneer jy oorweeg of jy duisende rande op ‘n rok wil spandeer nie?

Beide Beyers en Schutte het egter hul rolle met oortuiging vertolk. Dit was baie maklik om in te koop daarop dat Gerda ‘n snobistiese Kaapse weduwee is. Sy het met grasie oor die verhoog beweeg en die verskillende vlakke van verdriet, rou en spyt met ‘n waardige eerlikheid vertolk. Wanneer Schutte die eerste keer op die verhoog verskyn is dit baie duidelik dat sy beslis nie daar is om ‘n trourok te koop nie. Ook wanneer sy die trourok aanpas is haar postuur die teenoorgestelde van wat ‘n mens van ‘n voornemende bruid verwag. Aangesien die twee aktrises boonop nogal na mekaar lyk was dit nie moeilik om te glo dat hul karakters ma en dogter is nie. Nothnagel se spel was ongelukkig eenvlakkig.

Hierdie produksie toon potensiaal maar bereik dit, ten spyte van goeie spel, ongelukkig nie.

AARDKLOP 2017: “Monsieur Ibrahim en die Blomme van die Koran.”

Deur: Éric-Emmanuel Schmitt, vertaal deur Naomi Morgan
Regie, stel- en beligtingsontwerp: Philip Rademeyer
Verhoogbestuur: Ameera Conrad
Vervaardig deur: Kunste Onbeperk en Suidoosterfees
Met: Dawid Minnaar
6 Oktober 2017, 13:00
P.O.K.

Soos “Die Reuk van Appels” is “Monsieur Ibrahim en die Blomme van die Koran” ook ‘n eenmanvertoning waarin sleutelgebeure uit ‘n karakter se grootwordjare deur die lens van volwassenheid aan die gehoor vertel word. Moses, verwerp deur beide sy ouers, vind ‘n kameraad en ouer-figuur in Monsieur Ibrahim, die plaaslike kruidenier. Oor geloofs- en kultuurgrense vorm ‘n sterk band tussen dié twee wat die koers van Moses (later Mohammed) se lewe ten goede beïnvloed.

Om die speelruimte is papierblomme gepak: dit herinner aan lelies wat op ‘n dam dryf. In die middel van die speelruimte is ‘n stoel wat verskeie funksies vervul deur die vertoning. Vyf hake hang van bo af. Tydens geselekteerde sleuteloomblikke in Moses se lewe hang hy telkens ‘n blom aan een van die hake op. Dit was eenvoudig, pragtig en treffend.

Dawid Minnaar het die spanning en energie van die stuk baie goed gehandhaaf. Hy het gemaklik tussen die eerstepersoonsvertelling en die verskeie ander karakters in die verhaal gewissel. Die aanpassings wat hy gemaak het om die karakters van mekaar te onderskei was subtiel en onderbeklemtoon, dog effektief. Dit het ‘n elegansie aan Minnaar se spel gegee en sy status as veteraanakteur bevestig.

 

AARDKLOP 2017: “Melk & Vleis.”

Deur: Marina Albertyn, gebasseer op Euripides se Medea.
Regie en stelontwerp: Marthinus Basson
Vervaardiger: Chris Pienaar
Verhoogbestuur: Danielle Louw
Met: Illse Roos, Paul du Toit, Nomkhita Bavuma, Sesethu Zamxaka
5 Oktober 2017, 20:00
Weet en Sweet

Euripides se Medea, die verhaal van ‘n vrou (half god, half mens) uit die Griekse mitologie wat uit wraak haar kinders vermoor om haar man te straf, fassineer gehore nou al vir meer as twee duisend jaar. Hierdie is trouens al die derde weergawe van hierdie verhaal wat ek net deur hiérdie regisseur by hiérdie fees sien. (Die ander twee produksies was Tom Lanoye se Mamma Medea in 2002 en ‘n Afrikaanse vertaling met Coba-Maryn Wilsenach in 2012.) Soos ‘n omstander by die toneel van ‘n ongeluk word ek terselftertyd geboei en gewalg en kom keer op keer terug om nóg ‘n weergawe van die verhaal te sien.

Marina Albertyn se verplasing van die gebeure na Suid-Afrika in 1996 – kort na die eerste demokratiese verkiesing – is gepas. In ‘n geweldadige land soos Suid-Afrika en in ‘n tyd waar gesinsmoorde nie ongewoon genoeg is nie (veral onder hierdie bepaalde demografie van wit Afrikaners) is dit moeilik om die grusame plotgegewe te verban na ‘n antieke tyd van bloeddorstige Grieke.

Die dekorstelle beïndruk my op hierdie Aardklop en “Melk & Vleis” se stel is nie ‘n uitsondering nie. Die gebeure speel af in ‘n plaaskombuis. Dit is mooi smaakvol ingerig, maar tog beskeie. Die wit teëls herinner aan ‘n slaghuis – ‘n wrang voorbode van die latere gebeure. Die simboliek in die titel is ook gepas: dit verwys nie alleen na die melkery en slagpale op Medea (Roos) en Johannes (Du Toit) se plaas nie, maar dra ook assosiasies van voeding en versorging versus slagting en dood.

Die hoofrol is uitdagend en Roos het dit reggekry om die gehoor se empatie te ontlok sonder om die karakter se skrikwekkende woede en gekrenktheid te versluier. Du Toit het sy rol oortuigend gespeel. Veral die tonele waar hy dronk speel het my beïndruk. Ook Bavuma en Zamxaka wat onderskeidelik die paartjie se huishulp en haar dogter voorstel het oortuig. Hierdie twee karakters het nie net die sosio-politieke konteks van die teks beklemtoon nie, maar hul suiweringsritueel (waarmee die stuk begin) is ‘n gepaste voorbode en verwys na die magiese krag waarmee Medea haar in Euripides se weergawe op Jason wreek.

My enigste kritiek teen hierdie stuk is dat ek voel dat Johannes nie genoeg motivering gehad het om vir Medea te verlaat vir Sonja, die laerskooljuffrou, nie. Hy voer die keer wat Medea seks geweier het aan as rede vir sy ontrouheid en daar word ook gesuggereer dat sy manlike ego gekrenk is deur Medea se vernuf as besigheidsvrou. Tog voel ek dat die teks hier té veel staatmaak op negatiewe manlike stereotipes en dit as vanselfsprekend aanvaar dat die gehoor hierop inkoop.

“Melk & Vleis” is, in die geheel, ‘n slim en welkome aanpassing van die Medea-mite: die produksie is goed afgerond en die spel is boeiend.

 

AARDKLOP 2017: “Asem.”

Deur: Reza de Wet
Regie, ontwerp en vertaling: Martinus Basson
Beligtingsontwerp: Chris Pienaar
Verhoogbestuurder: Mariska Meyer
Assistentverhoogbestuurder: Rynardt van Blerk
Vervaardiger: Kunste Onbeperk
Met: Antoinette Kellerman, Tinarie van Wyk Loots, Edwin van der Walt, Stian Bam
5 Oktober 2017, 10:00
Sanlam Ouditorium

Dit is min dat ‘n mens ‘n toneelstuk by ‘n fees sien met ‘n realistiese stel en kostuums. In hierdie stuk het dit die gevoel geskep dat die handelinge op die verhoog werklik gebeur, hoewel dit meer as honderd jaar gelede afspeel. (Dit het natuurlik gehelp dat dit koud en nat was op hierdie bepaalde oggend in Potchefstroom – net soos in die toneelstuk.) Dan, onder die oppervlak van hierdie oënskynlik doodgewone milieu skuil daar iets bonatuurliks.

Anna (Kellerman) en haar dogter, Annie (Van Wyk Loots), bly tydelik in ‘n skuur waar hulle omsien na ‘n generaal (Bam) in die Suid-Afrikaanse oorlog wat swaar gewond is. Dit word egter duidelik dat die generaal bewusteloos gehou word eerder as gesond gemaak word. Annie is wasbleek en duidelik siek maar dit keer nie vir Anna om haar as pion te gebruik nie, ter wille van hul albei se oorlewing. Inderwaarheid, Anna skep van die begin af die indruk van ‘n slinkse opportunis. Wanneer die adjudant (Van der Walt) opdaag om te kyk hoe die generaal aansterk, word hy toenemend in Anna se web ingetrek.

Hoewel daar ‘n onheilspellende atmosfeer heers en die gehoor besef dat dinge nie goed gaan uitdraai vir die generaal en die adjudant nie, is daar ook ‘n goeie skoot galgehumor in die blatante manier waarop Anna die adjudant in ‘n lokval lei. Elke rekwisiet is deurdrenk met simboliek. Die stewels wat Anna die adjudant aanbied, byvoorbeeld, was ‘n ander soldaat s’n en die adjudant wil aanvanlik nie daaraan raak nie omdat dit van ‘n gesneuwelde se voete gebuit is. Soos die stuk vorder, begin die gehoor vermoed dat Anna die stewels waarskynlik op ‘n veel meer sinister manier bekom het. Met die adjudant se instemming om dit tog te dra gee hy meer van sy mag weg as wat hy besef. Ook die dooie voël wat Anna buite optel en begin ontveer sodat sy dit kan kook word ‘n onheilspellende voorbode. Min rekwisiete het al soveel rillings langs my rugraat afgestuur soos daardie opgestopte kraai. Ek is nie seker hoekom dit my met soveel afgryse vervul het nie, maar ek skryf dit daaraan toe dat ek heeltemal meegevoer geraak het in die stuk se onheilspellendheid.

Die rolbesetting is goed gekies. Antoinette Kellerman se lang, wit hare en rokerstem het ‘n heksagtige voorkoms aan Anna gegee. Tinarie van Wyk Loots, met blonde krulhare, was wasbleek, tingerig en vampieragtig. Edwin van der Walt se jeugdigheid het hom genoeg naïwiteit gegee om deur Anna gevang te word.

Hierdie pragtige, subtiele teks herinner ‘n mens aan die groot leemte wat Reza de Wet se dood in die Afrikaanse toneel gelaat het.

 

 

 

AARDKLOP 2017: “Die Reuk van Appels.”

Deur: Mark Behr, verwerk deur Johann Smith
Regie: Lara Bye
Beligtingsontwerp: Kosie Smit
Klankontwerp: Gideon Lombard
Vervaardiger: Theatrerocket
Verhoogbestuurder: Philip Rademeyer
Met: Gideon Lombard
4 Oktober 2017, 16:00
P.O.K.

Ek het lanklaas sulke goeie toneelspel gesien – veral in ‘n eenmanvertoning. Ek sukkel gewoonlik om in eenpersoonvertonings te konsentreer, maar hierdie opvoering het my tot só ‘n mate ingetrek dat my aandag nie een keer gedwaal het nie.

“Die Reuk van Appels” is ‘n narratief oor grootword, ontnugtering en die verlies van onskuld in ‘n tyd en omgewing wat inperk eerder as blootstel. Marnus, ‘n elfjarige seun in apartheidsera Suid-Afrika, aanskou ‘n paar gebeure wat hom vir die res van sy lewe traumatiseer. Die vertelling word ‘n ontmoetingsplek vir Marnus as kind, Marnus as grootmens en die geïnternaliseerde weergawes van verskeie figure uit daardie bepaalde tyd in sy lewe. Aanvanklik het Lombard (31) se uitbeelding van ‘n elfjarige my gepla, maar dit het gou duidelik geword dat die uitbeelding van die elfjarige juis deur die lens van die volwasse Marnus gefilter moet word. Die grens tussen kindwees en volwassenheid word ‘n gevaarsone, ‘n terrein van verskrikking.

Wat hierdie verhaal so goed op die verhoog laat werk, is Marnus se onskuld en onvermoë om te verwerk wat hy aanskou het. Hy weet intuïtief dat daar ‘n donker stroom onder die oppervlak van sy omgewing vloei, maar hy weet nie wat om daarvan te maak nie. Daar is dus spanning tussen Marnus se poging om sy waarnemings af te maak as niks en sy besef dat dit nie moontlik is nie.

Lombard het hierdie spanning meesterlik uitgebeeld. Wanneer Marnus, byvoorbeeld, vertel hoe sy ouer suster sukkel om Die Stem tydens ‘n prysuitdeling te speel (in protes teen die apartheidsregering) lewer Marnus daaroor verslag asof hy nie besef dat sy suster eintlik besig is met ‘n protesaksie nie, maar sy hande wat in al hoe stywer vuiste bal sodat die are in sy arms later opstaan, gee sy eie verskriklike ontnugtering weg. Lombard wissel ook moeiteloos tussen die verskillende karakters en skroom nie om absoluut weerloos voor die gehoor te wees nie.

“Die Reuk van Appels” het ‘n welverdiende staande ovasie gekry.

AARDKLOP 2017: “Pa maak vir my ‘n vlieër, Pa.”

Deur: Chris Barnard
Regie: Albert Maritz
Met: Waldemar Schultz, Sandra Prinsloo, Wilhelm van der Walt
4 Oktober 2017, 10:00
Weet en Sweet

Hierdie was, tot my ontsteltenis, nie vir my ‘n goeie teaterervaring nie, terwyl die teks en die produksie ontsettend baie potensiaal het. My sitplek was nogal ver agter in die saal en omdat ek redelik kort is, moes ek behoorlik rek om oor die gehoorlid voor my se kop te kon sien. Daarby het die lugversorging geraas, wat dit moeilik gemaak het om die spelers mooi te hoor. Om alles te kroon, was die gehoor besonder onrustig. ‘n Paar mense het rondgeloop, op soek na beter sitplekke in die paadjie; een vrou het uitgestap; twee gehoorlede het verby my op die krakende steierwerk geloop, in die paadjie gaan sit, weer opgestaan, teruggeloop, stoele gaan haal en op hul stoele in die paadjie gaan sit. Teen hierdie tyd het my bloed gekook want hulle het nie net die opvoering ontwrig nie, maar ook ‘n veiligheidsrisiko veroorsaak. Gmf!

Die res van die tyd het dit vir my gevoel asof ek na ‘n opvoering agter glas kyk. Ek het nooit deel geword van die opvoering nie en dit het gevoel asof iemand die gegewe vir my vertel, eerder as wat ek dit self sien en hoor. Dit sou my nie soveel frustreer het as ek nie wel ook kon agterkom dat die teks absoluut briljant is nie. Dit herinner my aan die stukke van Harold Pinter, en ook ‘n bietjie aan dié van Jean-Paul Sartre, maar sonder om ‘n verbeeldinglose pastiche te word.

Die produksie wys vir die gehoor ‘n middeljarige man, Org Verwey (Schultz), wat saam met sy bejaarde moeder (Prinsloo) in ‘n nederige kamertjie woon. Hy droom oor al die dinge wat hy nie kon bereik nie, maar glo dat dit steeds vir hom moontlik is om sy eksamen te slaag, te trou, kinders te hê en op reis te gaan. Die dreigende besoek van ‘n vreemdeling (Van der Walt), wat onheilspellend genoeg dieselfde naam as hy het, onsenu vir Org. Wanneer die man opdaag, is hy ‘n dreigende teenwoordigheid op die verhoog: Org en sy ma word vasgekeer in hul kamertjie deur hierdie skynbare vreemdeling wat nét te veel oor hul lewens weet.

Die dekor was mooi en effektief. Rame met vensters en deure baken die kamertjie af en die verhoog is volgemaak deur die tipiese dinge wat kluisenaaragtige mense opgaar. Ongelukkig kon ‘n mens die Weet en Sweet se vloer – met die lyne wat die baan van een of ander sportsoort aandui – sien. Ek het gewens daar was ‘n mat of ‘n seil wat die speelruimte se vloer kon vorm.

Die rolbesetting is baie goed gekies. Elke akteur en aktrise het uitstekend in sy of haar rol gepas en hul interpretasies van die karaters was lewensgetrou en veelvlakkig. Ongelukkig het ek nie veel bespeur van die onheilspellende atmosfeer wat hierdie stuk behoort te handhaaf nie. Die spanning en energie het ook van tyd tot tyd geval. Ek weet nie of dit is omdat ek doer ver tussen rustelose feesgangers moes sit, en of dit dalk ook vir die spelers moeilik was om in hierdie venue te speel nie. Ongelukkig het ek net die afsonderlike onderdele van ‘n puik produksie bespeur sonder om dit self in geheel te ervaar.

AARDKLOP 2017: “Piekniek by Mpande (née Dingaan).”

Deur: Johannes Kerkorrel en Koos Kombuis, aangepas deur Louis Roux en die geselskap
Regie en beligting: Wolf Britz
Met: Nicole Holm, Dean Balie, Ludwig Binge, Illana Cilliers, Karli Heine, Marlo Minnaar, Pierre Theron
3 Oktober 2017, 20:00
Totiussaal

Betrokke teater het ‘n baie ryk geskiedenis in Suid-Afrika – ‘n geskiedenis waarmee “Piekniek by Mpande” in gesprek probeer tree. Die stuk begin waar ‘n paar jongmense praat oor Afrikaanse protesmusiek in die 1980s, die musiek van Johannes Kerkorrel en Koos Kombuis, Eet Kreef en Piekniek by Dingaan, maar dit word gou duidelik dat hierdie jongmense slegs ‘n oppervlakkige interpretasie van die protesmusiek het en hul alledaagse doen en late die ideale en essensie van hierdie musiek weerspreek. Hier, aan die begin van die stuk, bevind die spelers hulle op ‘n maanlandskap. Hulle is almal geklee in ruimte-agtige kostuums vol blinkers en metaalkleure. Agter word ‘n foto van die maan met ‘n ruimtetuig geprojekteer.

Soos die stuk voortgaan, word die kostuums en die projeksies meer arbitrêr – ‘n kitsch, esteties onbevredigende sameflansing van populêre kultuur. Die spelers gaan voort om verskeie stereotipe wit houdings teenoor Suid-Afrikaanse politiek voor te stel. Hierdie houdings sluit in apatie, selfgesentreerdheid, ‘n beheptheid met selfies, en ‘n onbeholpe poging om uit te reik na ander kulture. Hier het dit vir my begin voel of ek na ‘n eerstejaarskonsert kyk. Die uitbeeldings was voorspelbaar en eenvlakkig. Die spelers het ook begin lyk asof hulle die tema vir ‘n kostuumpartytjie verkeerd geïnterpreteer het.

Waar dinge wel vir my interessanter geraak het, was toe Nicole Holm, geklee in ‘n narkostuum, haar lot as die “enigste wit nar in ‘n land van rooi indiane” in ‘n lied bekla. Dit was ‘n meer genuanseerde interpretasie van die onbeholpenheid en selfgesentreerde melodrama wat die ervaring van wit Afrikaners in die postapartheid era so dikwels kenmerk. Die daaropvolgende skets van ‘n ma wat vir haar dogtertjie ‘n slaaptydstorie vertel was ook treffend. Holm, steeds in haar narkostuum, vertel vir haar dogtertjie die sprokie van Suid-Afrika waarin Nelson Mandela as ‘n god-figuur uitgebeeld word. Wanneer die dogtertjie aandring op nog ‘n storie, verskil hierdie storie egter heelwat van die eerste sprokie. Die ma, duidelik moeg en radeloos, vertel ‘n bangmaakstorie waarin ‘n Swart Man ‘n dreigende teenwoordigheid is. Die dogtertjie trek ‘n verband tussen die Swart Man en swart mense, waarop die ma dadelik antwoord, “nee, moet my nou nie verkeerd verstaan nie,” op dieselfde manier waarop mense so dikwels skerm wanneer hulle per ongeluk iets rassisties sê. Die ma se latente rassisme en angs ten opsigte van die misdaadsituasie in die land skemer al hoe meer deur soos sy hierdie donker storie vertel. Soos met die voorafgaande lied, word hierdie karikatuur van ‘n wit, Afrikaanse middelklasvrou ‘n aanklag teen hierdie demografie terwyl dit ook empatie ontlok.

Teen die einde het dit egter vir my begin voel of die stuk té verdedigend begin raak het. Die kwessie oor die plek van Afrikaanse teater is aangeraak. Daar is gevra of die koste van ‘n teaterproduksie regverdig kan word in ‘n land met soveel armoede soos Suid-Afrika. Die stuk is ook nie afgesluit met ‘n buiging nie, die spelers het bloot afgestap en hul kostuums begin ophang. Dit het vir my effens selfbehep begin voorkom – die weiering om te buig, oneerlik eerder as nederig.

Die produksiebeskrywing noem dat “Piekniek by Dingaan” die Afrikaanse establishment destyds in hul koffie laat stik het. Die verwagting word dus geskep dat “Piekniek by Mpande” ‘n soortgelyke reaksie behoort te ontlok deur grensverskuiwend te wees, die gehoor te konfronteer met nuwe idees en die status quo te bevraagteken. Ongelukkig word daar nie aan hierdie verwagting voldoen nie. Op sy beste bied “Piekniek by Mpande” bloot ‘n slim uitbeelding van die stereotipiese wit middelklas. Hierdie stereotipe is egter lankal nie meer ‘n Heilige Koei nie.

AARDKLOP 2016: “Beurtkrag.”

Deur: Stiaan Smith
Met: Ivan Botha, Donnalee Roberts
Regie: Jozua Malherbe
Vervaardiger: 17 Filmstreet Media en Artist Warehouse CC
8 Oktober 2016, 20:00
kykNET Gimmies

WAARSKUWING: INTRIGEBEDERWERS!

Jasper (Ivan Botha) en Fransie (Donnalee Roberts) is smoorverlief en dolgelukkig en trek saam in. Die krag gaan af. Hulle begin vry, maar die atmosfeer word bederf deur ’n ou argument: destyds, nog voor hulle amptelik ’n paartjie was, het Jasper vir Fransie verneuk en sy sukkel steeds om hom heeltemal te vergewe. Die argument gaan sover dat hulle besluit om op te breek. Sy reël om by ’n vriendin te gaan oorslaap en hy beplan om haar uit die woonstel uit te koop. Hy maak egter ’n dramatiese liefdesverklaring en sy besluit om te bly. Die narratief word aangehelp met simboliese rekwisiete: ’n vieslike speelgoedswaard en Hitchcock, ’n Franse dashond uit porselein. Sy weier aanvanklik om die swaard, wat vir hom sentimentele waarde het, in die woonstel op te sit en hy breek per ongeluk die porseleinhond, wat weer vir haar sentimentele waarde het. Die stuk eindig waar hy vir Hitchcock met kleefband aanmekaarplak en sy instem om die swaard in hul woonvertrek uit te stal.

Hierdie romantiese komedie het dus raakpunte met die akteursduo se flieks, Pad na jou Hart (2014) en Vir Altyd (2016). Só trek die produksie nie net aanhangers van hierdie films nie, maar ook die sepie, 7de Laan, waarin Botha en Roberts albei gespeel het. Op ’n manier heel soortgelyk aan mense wat aanhangers van ’n bepaalde film is – sê nou maar Disney se The Lion King (1994) – en dan die musiekblyspelweergawe gaan kyk om deel van die ervaring te wees in lewende lywe, wil hierdie aanhangers hul gunstelingakteurs, en die tipe narratief wat hulle met die akteurs assosieer, in lewende lywe op die verhoog sien afspeel.

Ook die titel, “Beurtkrag,” is aanloklik vir Afrikaanse gehore. Dit verwys na ’n aktuele kwessie wat almal in Suid-Afrika raak en waaroor mense nie slegs kollektief verontrief en kwaad is nie, maar ook – soos Santam se “One-of-a-kind” advertensie (https://www.youtube.com/watch?v=ViorVDgiiOg) beweer – op ’n manier deel geword het van ons Suid-Afrikaanse identiteit. Mense voel dus ook asof die produksie dinge gaan aanspreek wat relevant is tot hulle lewens.

Hierdie strategieë is slim en dit het gewerk: die saal was vol en dit het gelyk asof die gehoor die stuk geniet.

Verder was die dekor ook baie slim: aangesien die karakters pas in ’n nuwe woonstel ingetrek het, is die verhoog gevul met kartondose. Dit is ’n sinvolle en goedkoop manier om ’n verhoog vol te maak en te transformeer, veral ’n skoolsaal se groot, leë, atmosfeerlose verhoog. Hulle het ook ’n kamera op die verhoog gehad waarmee die karakters hul eerste dag in hul nuwe woonstel dokumenteer en hierdie beeldmateriaal is agter op ’n muur van kartondose geprojekteer. Dit beklemtoon nie slegs die konflik wat sosiale media en die dokumentasie van hul lewens in hul verhouding veroorsaak nie, maar stel die regisseur ook in staat om op sleuteloomblikke ’n vergrote beeld van die karakters se gesigte aan die gehoor te wys.

Ongelukkig kom ’n produksie soos hierdie, wat op die aanhangers van sepies en romantiese komedies staatmaak, dikwels teen ’n prys en “Beurtkrag” is nie ’n uitsondering nie. Die verhaallyn is geyk en voorspelbaar. Dit steun swaar op genderstereotipes: sy is ’n onbuigbare beheervraat wat haar smaak op hom afdwing en hy is kinderagtig. Die rekwisiet wat vir hóm saakmaak (die speelgoedswaard) dra assosiasies van sy lewe as vrygesel en sy mansvriende, terwyl die rekwisiet wat vir háár saakmaak (Hitchcock) hulle verhouding simboliseer. Vroue mag dalk huishoudelike tiranne wees, maar hulle stel hul verhouding en ander mense altyd eerste, terwyl mans inskiklik en gemaklik, maar ook selfsugtig is en hul vriende eerder as hul lewensmaat prioritiseer. Moet ook nie vergeet dat mans noodwendig vroue verneuk, en vroue mans noodwendig probeer verander nie. En natuurlik vat dit slegs ’n dramatiese liefdesverklaring van die man om enige probleme in ’n verhouding onmiddelik op te los. Ek het begin wonder hoeveel mense werklik in sulke verhoudings is waar genderstereotipes al hulle gedrag en argumente dikteer?! En maak dit hulle nie waansinnig nie?!

Die produksie is dus geyk en essensialisties, maar die spel is oortuigend en die stel werk. Die stuk bereik sy doel. Dit is dalk net te sentimenteel vir my koue, siniese hart van klip.