“Stil.”

Deur: Jannes Erasmus
Met: Zoricke Snyman, Jannes Erasmus, Diani Gernandt
Regie: Jannes Erasmus
Stel- en beligtingsontwerp: Wilhelm Disbergen
4 Maart 2017, 15:00
Staatsteater, Momentum.

Visueel treffend, maar navorsing ontbreek

WAARSKUWING: INTRIGEBEDERWERS!

Ten spyte van ’n swakgeskrewe programnota en ’n voorskou op YouTube wat die produksie, ten beste, na ’n intertekstuele gesprek met Fifty Shades of Grey en Fifity Shades Darker en, ten slegste, na ’n skaamtelose nabootsing van dieselfde films laat lyk, is “Stil” visueel treffend en toon die produksie potensiaal.

Nina en Stef is twee vyf en twingtigjariges wat mekaar in ’n kroeg ontmoet. Sy vertel dat haar ouers nooit getroud was nie, en hy noem dat syne geskei is. Hy is ’n skrywer en sy ’n kleuterskoolonderwyser. Grepe uit hul daaropvolgende verhouding word gewys, nie noodwendig in chronologiese volgorde nie: hulle besluit om saam in te trek, hulle trou egter nie – en dit blyk ’n teer puntjie te wees, sy het ’n diep begeerte om ’n ma te wees en raak swanger, hy is nie genoeë met die swangerskap nie. Daar is ’n paar tonele waarin hulle hewige argumente het; hy stap by die huis uit en sê vir haar dat sy op haar eie is. Hierdie tonele word afgewissel deur tonele waar Nina ondervra word deur ’n speurder. Een tafel en stoele verteenwoordig om die beurt die kroeg, Stef en Nina se huis, asook die ondervragingslokaal. Deur middel van projeksies teen die agterste muur en ’n verandering in beligting word die verskillende ruimtes baie effektief voorgestel.

1

Foto: Wilhelm Disbergen

Die gehoor kan dus aflei dat die gebeure gelei het tot ’n ernstige, kriminele insident en moet dus, saam met die speurder, probeer uitvind wat werklik gebeur het. Die idee dat die gehoor getuies word tot die gebeure en, soos ’n jurie, ’n uitspraak moet lewer oor wie skuldig is, word versterk deur die gehoor die geleentheid te gee om by ’n u-vormige ry tafels, wat die speelruimte omraam, te gaan sit, asof deel van ’n paneel wat die gebeure beoordeel. Leeslampe, wat aangeskakel word tydens die ondervragingstonele, en velle papier en penne voor elke sitplek verleen ’n verdere gevoel van outensiteit aan hierdie insluiting van die gehoor. Die verwagting word dus geskep dat hierdie drama ’n oop struktuur het. Volgens Keuris (1996) vereis dramas met ’n oop struktuur ’n eie interpretasie van die gehoor en word die gebeure in hierdie dramas nie so duidelik afgehandel soos in dramas met ’n geslote struktuur nie.

6

Foto: Wilhelm Disbergen

Aanvanklik lyk dit dan asof “Stil” juis die finale ontknoping van gebeure aan die gehoor sal oorlaat. Elke toneel in die produksie blyk ’n deel van ’n legkaart te wees, maar in plaas daarvan dat die gebeure al hoe duideliker word soos die legkaartstukke ’n prentjie vorm, moet die gehoor eerder al die gebeure wat hulle tot op daardie stadium gesien het, herinterpreteer soos elke nuwe legkaartstuk bykom. Hierdie tegniek word onderstreep deur die tonele af te wissel met monoloë wat aanvanklik uit lukrake sinsgrepe en frases bestaan maar soos die gebeure ontvou meer en meer betekenis kry. So weet die gehoor byvoorbeeld nie waarna die vraag “hoeveel keer?” aanvanklik verwys nie. Die ondervragingstonele suggereer eers dat Nina moontlik ’n kind ontvoer het, later dat Stef haar aangerand en verkrag het as hy te veel gedrink het, nog later dat Nina ’n drankprobleem het en aanhou drink het terwyl sy swanger was. “Hoeveel keer?” blyk dus te verwys na hoeveel keer Stef vir Nina aangerand het, hoeveel keer sy te veel gedrink het, hoeveel keer sy gedrink het terwyl sy swanger was, ensovoorts.

Nina se drankprobleem word beklemtoon deur ’n baie effektiewe visuele simbool. Onder die klein speelvlak waarop meeste van die handeling plaasvind staan honderde, identiese, blou botteltjies met ’n perserige vloeistof in. Dit lyk asof dit hier weggesteek word. Nog voordat die gehoor bewus is van Nina se drankprobleem, word hierdie botteltjies verlig tydens sekere tonele. Dit dien dus as voorbode en skep ’n sinister atmosfeer. Die plasing van die botteltjies onder die speelvlak herinner aan ’n kelder, ’n simbool vir dít wat onderdruk word. Die feit dat daar so baie van hulle is, suggereer dat Nina se probleem hand uitgeruk het – asof die botteltjies sonder haar medewete vermeerder het. Dit word duidelik dat Nina rooiwyn in botteltjies wegsteek en skelm drink. Die botteltjies het dus ook ’n praktiese funksie in die stuk. Saam met die bogenoemde narratiewe tegniek, werk hierdie simboliek uitstekend.

5

Foto: Sanmari Marais

Groot was my teleurstelling dus toe die belofte van ’n oop struktuur verbreek is teen die einde van die stuk. Hoewel die laaste toneel van “Stil” visueel absoluut asemrowend is, is dit ongelukkig ook ’n té netjiese ontknoping van die gebeure. Nina, hoewel vier maande swanger, is besope. Dit is duidelik nie die eerste of enigste keer wat dit gebeur nie. Daar is ’n rewolwer op die tafel. Sy is ontsteld omdat dit blyk dat Stef haar verlaat het. Sy aborteer dan self haar swangerskap met ’n breinaald. Sy begin bloei en terselftertyd val daar ’n emmer rooi vloeistof van bo af op die toneel. Hier moet ek noem dat dit ’n baie treffende oomblik is. Dit beklemtoon hoe gewelddadig, grusaam en onherroeplik hierdie tuisaborsie is. Ook is dit ’n uitstekende gebruik van die konvensies van teater: hierdie is die tipe voorstelling wat nie sal werk in ’n film, roman of gedig nie. Die gehoor moet teenwoordig wees om die vloeistof, soos ’n golf in die see, te sien naderkom, hulle ruik die “Jannie-verjaar-koeldrank” wat herinneringe van onskuldige kinderpartytjies oproep. Ook kan die aktrise nie ontsnap van die taai vloeistof nie – sy moet die res van die toneelstuk papsopnat deurspeel.

3

Foto: Sanmari Marais

Stef kom kort na die tuisaborsie by die huis en, voor hy bewus word van die skynbare slagting wat plaasgevind het, blyk dit dat hy wel nou kans sien om pa te word en Nina nie wil verlaat nie. Wanneer hy besef wat sy gedoen het, probeer hy haar help. Sy sê egter dat sy ook nou, soos hy, ’n gedig geskryf het en dra it dan voor aan die oorlede, ongebore baba wat sy in haar hand blyk vas te hou. Sy en Stef raak betrokke in ’n argument en sy rig die rewolwer op hom. Hy let haar daarop dat daar nagevolge sal wees as sy voortgaan om hom dood te skiet. Sy bieg dat sy die moord al lank beplan en dit soos selfverdediging gaan laat lyk: sy het dan ook selfs vir maande lank vals dagboekinskrywings gemaak wat vertel hoe Stef haar aanrand en verkrag. Die gehoor besef dus hier dat Nina gejok het tydens ondervraging en dat die weergawe van gebeure waarin Stef haar mishandel, nooit werklik gebeur het nie, maar deel van Nina se plan was om vir Stef te vermoor. Die ligte gaan af voordat Nina vir Stef vier maal skiet.

Ten spyte van die fenomenologiese trefkrag van hierdie toneel, kelder die narratief daarvan die ganse toneelstuk. Hoewel “Stil” dus voorgee om enige finale beslissings aan die gehoor oor te laat, word daar in werklikheid vir die gehoor uitgespel wat presies gebeur. Verder spreek die toneel ook van skokkende onkunde wat aborsie, tuisaborsie en die vroulike liggaam betref. Eerstens neem die aktrise ’n baie ongemaklike posisie in tydens die tuisaborsie – sy sit met een boud op die rand van die tafel. Ek kan nie dink dat dit die posisie is wat ’n mens instinktief sal inneem as jy jou baarmoeder met ’n breinaald wil bereik nie. Tweedens is ’n tuisaborsie iets wat baie versigtig uitgevoer moet word: dit is baie moeilik om ’n instrument soos ’n draadhanger of breinaald deur die serviks te begelei en ’n fetus raak te steek sonder om die wande van die baarmoeder ook raak te steek, soos dr. Jen Gunter, verloskundige en ginekoloog, en die Museum van Voorbehoeding en Aborsie in Wenen verduidelik. Verder kan die slagare rondom die baarmoeder raakgesteek word, wat tot massiewe, fatale bloedverlies sal lei. Daar is ook ’n risiko dat die dikderm geperforeer kan word wat fataal sal wees sonder toepaslike mediese hulp. Ek het dit dus baie vreemd gevind dat Nina, wanneer sy haar tuisaborsie uitvoer, die breinaald eers versigtig insteek en pyn registreer, maar dan verwoed begin om herhaaldelik haar ingewande met die breinaald te steek – asof sy ’n vis wat in ’n vat swem met ’n dolk probeer raaksteek. Hierdie bisarre aksie sou slegs geloofwaardig kon wees indien die baarmoeder ’n sfeer van staal was en die ongebore baba soos ’n goudvis daarbinne rondswem. Hierdie ongeloofwaardigheid word vererger deurdat Nina nie inmekaarsak nie, maar voortgaan om haar gedig (wat bedenklik baie na Stef se gedigte klink) aan die dooie fetus voor te dra. Sy bly die hele toneel deur staande en ten spyte van die bloedverlies, hou sy kop, argumenteer met Stef en voer dan ook haar plan om hom dood te skiet deur.

Derdens registreer Nina nie enige pyn en ongemak in die voorafgaande tonele wat, binne die fiktiewe konteks van die stuk, agt en veertig uur na die tuisaborsie en moord plaasvind nie. Weereens word die idee bevestig dat so ’n tuisaborsie amper geen fisieke impak het op die ma nie, maar bloot die fetus verwond.  Laastens is dit nie duidelik waarom Nina ’n tuisaborsie doen as sy vier maande swanger is nie. In Suid-Afrika is aborsie wettig tot op ’n draagtyd van twintig weke. Sy kon bloot ’n afspraak gemaak het by haar naaste Marie Stopes-kliniek.

In sy resensie van “Stil” in Beeld, skryf Rudi Sadler dat die skokkende gebeure in die drama gebruik word ter wille van die motivering van spanning en moord “en nie soseer om sosiale kommentaar daaroor te lewer nie,” hoewel dit ’n debat ontlok “deur die gehoor as ‘jurie’ te laat kant kies.” Ek wonder egter of dit moontlik is om iets so kontroversieel soos tuisaborsie uit te beeld sonder om sosiale kommentaar daaroor te lewer. Daar bestaan tog nie iets soos ’n neutrale teks nie. ’n Drama oor ’n kontroversiële onderwerp kan in een van twee rigtings beweeg: dit kan die status quo bevestig, of dit kan dit bevraagteken. In hierdie opsig bevestig “Stil” negatiewe vroulike stereotipes. Hoewel mens sou kon argumenteer dat Stef vir Nina tot haar aksies dryf deur afsydig te wees en te dreig om haar te verlaat wanneer sy swanger word, sou ’n redelike mens nie maklik soos sy reageer nie. Sy word as manipulerend en waansinnig uitgebeeld wanneer sy swanger raak sonder Stef se medewete en hom dan opgewonde van die nuus vertel, die fetus straf vir Stef se verwerping deur te drink en later die tuisaborsie te doen, lank beplan om hom te vermoor, hom as verkragter en vroueslaner uitbeeld en hom dan koelbloedig vermoor. So asof tuisaborsie iets is wat waansinnige vroue doen om mans te manipuleer.

Dit is nie dat ek argumenteer dat vroue noodwendig positief uitgebeeld moet word nie. Die probleem kom in by stereotipering, hetsy positief of negatief. Daar is ook verskeie negatiewe stereotipes van mans wat maklik as feit aangehaal word binne populêre kultuur (asof die patriargie afgetakel kan word deur mans sleg te sê) en dit is net so problematies. Een stereotipe kan egter nie ’n ander een ongedaan maak nie. In plaas daarvan om te suggereer dat mans nie noodwendig bose verkragters is en vroue onskuldige slagoffers nie (wat ’n baie geldige punt sou wees), val ’n produksie soos hierdie terug op die negatiewe stereotipering van vroue – wat in die eerste plek gelei het tot die behoefte aan die negatiewe stereotipering van mans.

Die gebrek aan navorsing lei dan ook tot verdere foute. Die beroepe van die onderskeie karakters word, onder andere, nie op ’n geloofwaardige manier uitgebeeld nie. Wanneer Stef homself aan Nina voorstel, sê hy dat hy ’n skrywer is. Dit blyk egter dat hy eerder ’n joernalis is as hy vertel dat hy vir die koerant skryf en al vier voorbladstories gehad het. Natuurlik bestaan daar baie skrywers wat ook joernaliste is om die pot aan die kook te hou. In “Stil” word die twee beroepe egter verwar: wanneer Stef ’n storie oor kindermoord vir die koerant moet skryf, vertel hy vir Nina hoe hy beplan om die inleiding te skryf. In hierdie inleiding gebruik Stef beeldspraak en ander narratiewe tegnieke eerder as die sober styl en gebruiklike vyf W’s en een H (wie?, wat?, waar?, wanneer?, waarom?, hoe?) van joernalistiek – so asof Stef ’n kortverhaal eerder as ’n koerantberig skryf. Hoewel die speurder haarself voorstel as “Inspekteur” en duidelik besig is met ’n polisie-ondervraging, sê sy vir Nina dat sy “nog nooit ’n saak verloor” het nie, asof sy ’n advokaat is.

Middagvertonings is berug daarvoor dat hulle afsteek teen aandvertonings, veral ten opsigte van die akteurs se energie. Ek wil dus nie té krities wees op die spelers nie, maar al drie se toneelspel het te kort geskiet by tye. Erasmus (as Stef) het bykans geen skok geregistreer wanneer sy karakter hoor dat Nina swanger is, of wanneer hy vir Nina in ’n plas bloed in die huis aantref nie. Hoewel Snyman (as Nina) ’n baie talentvolle sangeres is, het sy verbasend min stembeheer gehad wanneer sy toneel gespeel het. Gernandt (as die speurder) se spel het nie genoeg variasie getoon nie.

Ek is baie krities in hierdie bespreking, maar dit is juis omdat dit vir my onaanvaarbaar is dat ’n stuk wat sóveel potensiaal toon ondermyn word deur iets so slordig soos ’n gebrek aan navorsing. Die tipe navorsing wat ’n mens moet doen as jy ’n teks skryf is nie onderhewig aan ’n talent waarmee ’n dramaturg gebore hoef te word nie; dit is nie soos kreatiewe inspirasie wat onvoorspelbaar is nie; navorsing is werk. As dit ontbreek in ’n teks is dit iets wat kan, en móét, reggestel word. Die gehoor verdien niks minder nie.

Bronne:

Fifty Shades. 2016. “Fifty Shades Darker – Official Trailer (HD).” YouTube, 13 September. https://www.youtube.com/watch?v=n6BVyk7hty8 (Geraadpleeg: 3 Maart 2017).

Gunter, Jen. 2013. “Anatomy of a coat hanger abortion.” Dr. Jen Gunter, 13 Julie. https://drjengunter.wordpress.com/2013/07/13/anatomy-of-a-coat-hanger-abortion/ (Geraadpleeg: 4 Maart 2017).

Jannes Erasmus. 2016. “STIL Trailer – Jannes Erasmus Produksie.” YouTube, 6 Maart. https://www.youtube.com/watch?v=44p-FIIobvs (Geraadpleeg: 3 Maart 2017).

Keuris, Marisa. 1996. Die Dramateks: ’n Handleiding. Pretoria: J.L. van Schaik.

Marie Stopes South Africa. 2017. “Safe Abortion.” http://www.mariestopes.org.za/safe-abortion/ (Geraadpleeg: 4 Maart 2017).

MUVS. 2017. “The Consequences of Illegal Abortions with Knitting Needles (Left Inside)” Museum of Contraception and Abortion. http://en.muvs.org/abbruch/abb-koerpermodelle/folgen-der-illegalen-abtreibung-mit-stricknadel-steckt-noch-id1140/ (Geraadpleeg: 4 Maart 2017).

Sadler, Rudi. 2017. “Misdaadriller betrek gehoor.” Beeld, 2 Maart.

Universal Pictures UK. 2014. “Fifty Shades of Grey – Official Trailer (Universal Pictures) HD.” YouTube, 24 Julie. https://www.youtube.com/watch?v=SfZWFDs0LxA (Geraadpleeg: 3 Maart 2017).

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s